مُحَمَّدٍ الَّذى مَلَأَ الدُّنْيا عِلْمُهُ وَ فِقْهُهُ » جعفر بن محمد كه دنيا را علم و فقاهت او پر كرد « وَ يُقالُ انَّ ابا حَنيفَةَ مِنْ تَلامِذَتِهِ وَ كَذلِكَ سُفْيانُ الثُّورىُّ » و گفته مىشود ابو حنيفه و سفيان ثورى - كه يكى از فقها و متصوفهء بزرگ آن عصر بوده - از شاگردان او بوده‌اند . نظر مير على هندى مير على هندى از معاصرين خودمان كه او نيز سنى است ، دربارهء عصر امام صادق اين‌طور اظهار نظر مىكند ، مىگويد : « لا مُشاحَّةَ انَّ انْتِشارَ الْعِلْمِ فى ذلِكَ الْحينِ قَدْ ساعَدَ عَلى فَكِّ الْفِكْرِ مِنْ عِقالِهِ » انتشار علوم در آن زمان كمك كرد كه فكرها آزاد شدند و پابندها از فكرها گرفته شد . « فَاصْبَحَتِ الْمُناقَشاتُ الْفَلْسَفِيَّةُ عامَّةً فى كُلِّ حاضِرَةٍ مِنْ حَواضِرِ الْعالَمِ الْاسْلامىِّ » مناقشات فلسفى و عقلى « 1 » در تمام جوامع اسلامى عموميت پيدا كرد . بعد اين‌طور مىگويد : « وَ لا يَفوتُنا انْ نُشيرَ الى انَّ الَّذى تَزَعَّمَ تِلْكَ الْحَرَكَةَ هُوَ حَفيدُ عَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ الْمُسَمّى بِالْامامِ الصّادِق . » مىگويد : ما نبايد فراموش كنيم كه آن كسى كه اين حركت فكرى را در دنياى اسلام رهبرى كرد نوادهء علىّ بن ابى طالب است ، همان كه به نام امام صادق معروف است « وَ هُوَ رَجُلٌ رَحْبُ افُقِ التَّفْكيرِ » و او مردى بود كه افق فكرش بسيار باز بود « بَعيدُ اغْوار الْعَقْلِ » عقل و فكرش بسيار عميق و دور بود « مُلِمٌّ كُلَّ الْمامٍ بِعُلومِ عَصْرِهِ » فوق العاده به علوم زمان خودش المام و توجه داشت . بعد مىگويد : « وَ يُعْتَبَرُ فِى الْواقِعِ هُوَ اوَّلُ مَنْ اسَّسَ الْمَدارِسَ الْفَلْسَفِيَّةَ الْمَشْهورَةَ فِى الْاسْلامِ » و در حقيقت اول كسى كه مدارس عقلى « 2 » را در دنياى اسلام تأسيس كرد او بود . « وَ لَمْ يَكُنْ يَحْضُرُ حَلْقَتَهُ الْعِلْمِيَّةَ أُولئِكَ الَّذينَ اصْبَحوا مُؤَسِّسِى الْمَذاهِبِ الْفِقْهِيَّةِ فَحَسْبُ بَلْ كانَ يَحْضُرُها طُلّابُ الْفَلْسَفَةِ وَ المُتَفَلْسِفونَ مِنْ انْحاءِ الْواسِعَة . » مىگويد : شاگردانش تنها فقهاى بزرگ مثل ابو حنيفه نبودند ، طلاب علوم عقلى هم بودند . سخن احمد زكى صالح در كتاب الامام الصادق آقاى مظفر ، از احمد زكى صالح - كه از معاصرين است - در مجلهء « الرسالة المصرية » نقل مىكند كه نشاط علمى شيعه از تمام فرقه‌هاى اسلامى

--> ( 1 ) . مناقشاتِ بر اساس تعقل را مىگويند مناقشات فلسفى . ( 2 ) . عرض كردم اينها وقتى مىگويند فلسفى ، مقصودشان بحثهاى فكرى و تعقلى است ، در مقابل محدثين كه [ موضوع كارشان ] فقط منقولات بود و روايت مىگفتند .